The Quotation Society

Alle afleveringen

The Quotation Society · Nr. 01 Oprichtingsaflevering

Classificatie — Nooit gezegd

Zij heeft het nooit gezegd, en de man die het deed schreef over iemand anders

De zin

“Laat ze dan brioche eten.”

Qu’ils mangent de la brioche.

Waar het vandaan komt

Marie Antoinette, voor een raam in 1789, als ze hoort dat het volk geen brood heeft. Het is het netst denkbare beeld van een monarchie die niet meer oplette, en juist daarom heeft het zo goed standgehouden. Wat het niet heeft, is een bron. Geen enkele memoires leggen haar deze woorden in de mond, geen pamflet uit de jaren waarin Parijs alles drukte wat er aan onaardigs over haar te drukken viel, geen brief, geen politierapport. De revolutionaire pers had alle reden om die zin te publiceren en deed het nooit.

Eerste keer in druk

De oudste vindplaats die we kunnen volgen, gaat helemaal niet over haar. Rousseau, terugdenkend aan zijn tijd op het platteland, noemt een grote prinses die te horen kreeg dat de boeren geen brood hadden en antwoordde dat ze dan maar brioche moesten eten. Hij brengt het als een gerucht over aristocratische onnadenkendheid in het algemeen — de prinses krijgt geen naam, en de passage werd geschreven toen Marie Antoinette negen jaar oud was en in Wenen woonde.

Jean-Jacques Rousseau, Les Confessions, boek VI — geschreven ca. 1765, voor het eerst gepubliceerd in Genève, 1782. Gecontroleerd aan de hand van het facsimile van de editie van 1782 van de Bibliothèque nationale de France.

Hoe het reisde

De zin bracht de achttiende eeuw door als draagbare belediging, vastgeplakt aan welke hertogin een schrijver ook in gedachten had. Franse journalisten klaagden in de jaren 1840 nog dat hij steeds van eigenaar wisselde — een zeker teken dat hij er geen had. Marie Antoinette kreeg hem decennia na haar dood toebedeeld, toen ze minder een persoon was geworden dan een afkorting, en de zin en de afkorting pasten perfect bij elkaar. Tegen de tijd dat hij de Engelse schoolboeken bereikte, was elk voorbehoud verdwenen en kwam hij aan als iets wat ze gewoon had gezegd.

Zo gaat een citaat meestal de mist in. Niemand vervalst het. Het wordt herhaald door mensen die aannemen dat iemand, ergens, het heeft nagekeken.

Wat we niet konden vaststellen

Of een echte prinses ooit zoiets tegen Rousseau heeft gezegd, of dat hij een verhaal doorgaf dat al oud was toen hij het hoorde. Als je het vóór 1765 kunt dateren, laten we ons graag verbeteren.

Een van de drie oprichtingsafleveringen Correcties → Errata

De nieuwste afleveringen

Ontvang de nieuwste afleveringen door je in te schrijven voor de nieuwsbrief